Ruh sağlığı unvanları: kim ne yapar

Psikolog kimdir

Psikolog, üniversitelerin dört yıllık psikoloji lisans programından mezun olan kişidir. Lisans eğitimi insan davranışını, gelişimi, öğrenmeyi, sosyal süreçleri, istatistiği ve araştırma yöntemlerini kapsar. Bu eğitim geniştir ama tek başına psikoterapi yürütme yetkisi vermez, çünkü klinik uygulama lisanstan sonra ayrı bir programda ve süpervizyon altında öğrenilir. Psikologlar değerlendirme, psikolojik test uygulama, danışmanlık, kurum içi çalışmalar, araştırma ve eğitim gibi birbirinden çok farklı alanlarda çalışır. Psikoloji mezunu herkesin klinik ortamda çalıştığını varsaymak yaygın bir yanılgıdır; endüstri ve örgüt alanında, eğitimde, adli alanda, insan kaynaklarında ve akademide çalışan çok sayıda psikolog vardır. Bu yüzden bir psikologla görüşmeye başlamadan önce hangi alanda lisansüstü eğitim aldığını, hangi konularda düzenli olarak çalıştığını ve çalışmasını süpervizyonla sürdürüp sürdürmediğini sormak, unvanın kendisinden çok daha fazla bilgi verir. Bu üç soru kısadır, nettir ve mesleğini düzgün yapan bir kişi rahatsız olmadan cevaplar.

Klinik psikolog ve uzman klinik psikolog

Klinik psikolog, psikoloji lisansı üzerine klinik psikoloji alanında yüksek lisans veya doktora yapmış kişidir. Bu eğitim yalnızca ders almaktan ibaret değildir; süpervizyon altında yürütülen klinik uygulama saatlerini de içerir ve farkı yaratan tam olarak bu denetimli uygulamadır. Türkiye'de klinik psikologların psikoterapi uygulama yetkisi 1219 sayılı kanunun ilgili maddesiyle düzenlenir ve bazı durumlarda hekim değerlendirmesiyle birlikte yürütülmesi öngörülür; güncel ve bağlayıcı metin için Sağlık Bakanlığı'nın kendi yayınına bakmak gerekir, çünkü bu alandaki düzenleme zaman içinde değişebilmektedir. Piyasada sık görülen "uzman klinik psikolog" ifadesi ise gündelik dilde gevşek kullanılır ve içeriği kişiden kişiye değişir. Bu ifadeyi tek başına bir belge gibi okumayın. Yapılacak şey basittir: hangi programdan, hangi üniversitede, hangi yıl ve hangi derece ile mezun olduğunu doğrudan sormak ve verilen cevabı diplomadaki yazıyla karşılaştırmak. Eğitimin adı ile içeriği her zaman örtüşmez; programın tezli olup olmadığı ve klinik uygulama saatlerinin nerede tamamlandığı da sorulabilecek somut ayrıntılardır.

Psikiyatrist kimdir

Psikiyatrist, tıp fakültesini bitirdikten sonra ruh sağlığı ve hastalıkları alanında uzmanlık eğitimi tamamlamış hekimdir. Ruh sağlığı alanında tıbbi tanı koyabilen ve ilaç yazabilen tek meslek grubudur, çünkü bu iki yetki doğrudan hekimliğe bağlıdır. Psikiyatrist ayrıca bedensel bir hastalığın, bir vitamin eksikliğinin ya da kullanılan başka bir ilacın ruhsal belirtileri açıklayıp açıklamadığını değerlendirebilir; bu değerlendirme bazı durumlarda sürecin yönünü tümüyle değiştirir ve gereksiz bir psikoterapi arayışının önüne geçer. Psikiyatristlerin bir bölümü psikoterapi de yürütür, bir bölümü yürütmez ve danışanı psikoterapi için uygun gördüğü bir meslektaşına yönlendirir. İlaç ile psikoterapinin birbirinin alternatifi olduğu düşüncesi yaygın ama yanıltıcıdır; hangisinin, hangi sırayla veya birlikte uygun olduğu kişiye ve tabloya göre değişir. Bu karar internette okunarak değil, muayenede verilir ve süreç içinde yeniden gözden geçirilir. Muayene süresi ve görüşme sıklığı hekime ve çalışılan kuruma göre değişir; bu ayrıntıyı randevu alırken sormak beklentinizi baştan doğru kurmanızı sağlar.

Psikolojik danışman kimdir

Psikolojik danışman, üniversitelerin psikolojik danışmanlık ve rehberlik lisans programından mezun olan kişidir. Eğitim ağırlıklı olarak gelişimsel ve önleyici çalışmaya, okul rehberlik hizmetlerine, eğitsel ve mesleki yönlendirmeye odaklanır. Okullarda rehber öğretmen olarak çalışan meslek grubu budur ve rehberlik araştırma merkezlerinde de aynı formasyona sahip kişiler görev alır. Psikolojik danışmanlar tıbbi tanı koymaz ve ilaç yazmaz; klinik düzeyde bir tablo söz konusuysa yönlendirme yaparlar. Sınav kaygısı, akran ilişkileri, okul uyumu, devamsızlık, meslek seçimi ve öğrenme süreçleri gibi başlıklarda ilk temas noktası çoğu zaman onlardır ve bu temas ücretsizdir. Lisansüstü klinik eğitim almış psikolojik danışmanlar da vardır, dolayısıyla burada da belirleyici olan unvanın kendisi değil, kişinin aldığı eğitimin içeriği ve çalıştığı alanla ilgili sorduğunuz somut sorulardır. Okul içindeki görüşmelerin çerçevesini de okulun rehberlik hizmetleri düzeni belirler. Özel alanda çalışan psikolojik danışmanlar da vardır ve onlar için de kurum izni ile eğitimin içeriği aynı biçimde sorulur.

Aile danışmanı kimdir

Aile danışmanı, ilgili mevzuatta sayılan lisans programlarından mezun olduktan sonra aile danışmanlığı eğitimini tamamlamış kişidir. Bu alan Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın yönetmeliğiyle düzenlenir; danışmanlık verilen merkezlerin de ayrıca izinli olması beklenir, yani burada kişiye ek olarak kurumun da denetlenen bir tarafı vardır. Aile danışmanlığı, sorunu tek bir kişide değil ilişki düzeninde ele almasıyla ayrışır: aynı evde yaşayan kişilerin birbirini nasıl etkilediği, hangi kalıpların kuşaklar boyunca tekrarlandığı ve iletişimin tam olarak nerede tıkandığı çalışılır. Aile danışmanı tıbbi tanı koymaz ve ilaç yazmaz. Ailedeki bir kişide klinik düzeyde bir tablo varsa bireysel çalışma ya da hekim değerlendirmesi ayrıca gerekebilir ve bu ikisi birbirini dışlamaz. Danışmanlık alacaksanız hem kişinin eğitimini hem de çalıştığı merkezin izin durumunu sormak makul ve olağan bir taleptir. Görüşmeye kimlerin katılacağı, çiftin birlikte mi ayrı mı görüleceği ve çocukların sürece dahil edilip edilmeyeceği de baştan konuşulması gereken başlıklardır.

Yetkiler tek bakışta

Aşağıdaki tablo yalnızca yetki sınırlarını gösterir, bir sıralama değildir. Tabloda "hayır" yazması o mesleğin daha az yeterli olduğu anlamına gelmez; yalnızca o işin başka bir mesleğin görev alanında olduğunu söyler. Doğru uzman, en geniş yetkiye sahip olan değil, sizin ihtiyacınıza karşılık gelendir. Baş ağrısı için nöroloğa, kırık için ortopediye gidilmesi gibi burada da eşleşme belirleyicidir ve yetki genişliği tek başına bir üstünlük ölçütü değildir. Tabloyu okurken iki sütunun farkına dikkat edin: temel eğitim sütunu kişinin nereden geldiğini, yetki sütunları ise ne yapabileceğini gösterir. Aynı satırdaki iki kişi bile farklı konularda çalışıyor olabilir, çünkü tablo mesleği tarif eder, kişiyi tarif etmez. Bu yüzden tabloyu bir başlangıç filtresi olarak kullanın ve kişiye özgü soruları ayrıca sorun. Tabloda karşılığı olmayan tanıtım ifadeleriyle karşılaşırsanız, bunları tablodaki satırlardan biriyle eşleştirmeye çalışın; eşleşmiyorsa sormanız gereken bir şey var demektir.

Unvan yetkinin tamamı değildir

Unvan size kişinin hangi çerçevede çalışabileceğini söyler, o kişinin sizin konunuzda iyi olup olmadığını söylemez. Aynı unvana sahip iki kişi tümüyle farklı alanlarda çalışıyor olabilir ve biri sizin için doğru, diğeri yanlış adres olabilir. Bu yüzden unvanı bir eleme aracı değil, bir başlangıç filtresi olarak kullanın. İlaç gerektirebilecek bir tablo düşünüyorsanız hekim değerlendirmesi gerekir; ilişki, iletişim ve başa çıkma odaklı bir çalışma arıyorsanız bakacağınız yer başkadır. Unvanı doğru kabul ettikten sonraki adım kişiyi değerlendirmektir ve bu adım atlanırsa unvan tek başına sizi yanlış yere götürebilir. Seçim ölçütlerini nasıl seçilir sayfasında, belgenin ve kurum izninin nasıl kontrol edileceğini yetki doğrulama sayfasında bulabilirsiniz. Başvurmaya karar verip vermemekte tereddüt ediyorsanız ne zaman başvurmalı sayfası bu kararı somutlaştırır. Kısacası unvan sizi doğru mahalleye getirir, doğru kapıyı ise sorduğunuz sorular bulur; bu yüzden unvanı öğrendikten sonra durmayın.

Sık sorulanlar