Ne zaman bir uzmana başvurmalı

Hangi işaretler dikkate alınır

Üç ölçüt birlikte değerlendirilir: süre, yoğunluk ve işleyiş. Bir sıkıntının haftalarca sürmesi, gün içinde çoğu zaman kendini hissettirmesi ve işinizi, okulunuzu, uykunuzu veya ilişkilerinizi etkilemesi başvurmak için yeterli gerekçedir. Uyku ve iştah düzeninin belirgin biçimde değişmesi, daha önce keyif aldığınız şeylerin anlamsızlaşması, sürekli tetikte olma hâli, yoğunlaşmakta ve karar vermekte zorlanma, insanlardan uzaklaşma ve alkol veya benzeri maddelerin kullanımının artması sık görülen işaretlerdir. Bu işaretlerin hiçbiri tek başına bir tanı anlamına gelmez ve bu sayfa da tanı koymaz; aynı belirtinin arkasında bedensel bir neden de bulunabilir. İşaretlerin işlevi tanı koymak değil, konuyu yetkili bir kişiyle değerlendirme kararını vermenizi kolaylaştırmak ve beklemeyi gereksiz yere uzatmanızı önlemektir. Belirtileri kendiniz derecelendirmeye ya da internetteki listelerle eşleştirmeye çalışmak genellikle kaygıyı artırır ve karar vermeyi kolaylaştırmaz. Bunun yerine sıkıntının ne kadar süredir devam ettiğini ve tam olarak neyi engellediğini not etmek daha işe yarar.

Kriz ile süregelen sıkıntı arasındaki fark

Süregelen sıkıntı, haftalar ya da aylar boyunca devam eden ve gündelik işleyişi yavaş yavaş aşındıran bir durumdur; randevu alarak planlı biçimde ele alınır. Kriz ise ani biçimde ortaya çıkan, kişinin baş etme kapasitesini aşan ve genellikle güvenlik boyutu taşıyan bir durumdur; beklemeye ve sıraya uygun değildir. İkisini ayıran şey sıkıntının şiddeti değil, zamanlamadır: krizde ihtiyaç duyulan şey hemen ulaşılabilecek bir yardımdır ve gecikme riski artırır. Kendinize veya bir başkasına zarar verme düşüncesi, gerçeklikle bağın kopması, kontrol edilemeyen ajitasyon ve akut madde etkisi gibi durumlar acil değerlendirme gerektirir. Emin olamadığınız durumlarda beklemek yerine acil yardıma başvurmak her zaman daha güvenli olan seçimdir ve gereksiz çıkması bir sorun değildir. Kriz geçtikten sonra da bir değerlendirme görüşmesi yapmak yararlıdır, çünkü aynı durumun tekrarlama ihtimaline karşı önceden bir plan kurulabilir. Bu plan, yakınlarınızın o anda ne yapacağını da içerebilir.

Beklemek işe yarar mı

Bazı zorlanmalar zamanla ve doğal destek ağıyla hafifler; bu doğrudur ve her sıkıntı profesyonel destek gerektirmez. Ancak beklemeyi ölçütsüz bir stratejiye dönüştürmek işleri karmaşıklaştırır, çünkü belirsizliğin kendisi de yorucudur. Basit bir kural işinizi görür: durum haftalarca sürüyorsa, kötüleşiyorsa veya gündelik işleyişinizi bozuyorsa beklemek yerine değerlendirilmesini isteyin. Bir görüşme yapmak, uzun bir sürece başlamak anlamına gelmez; ilk görüşme çoğu zaman bir değerlendirme görüşmesidir ve sonunda "şu an düzenli bir çalışma gerekmiyor, şunlara dikkat edin" sonucu da çıkabilir. Bu bilgi tek başına değerlidir, çünkü belirsizliği azaltır ve kafanızdaki soruyu kapatır. Erken değerlendirme, sonradan çok daha uzun sürecek bir sürecin önüne geçebilir. Beklemeye karar verirseniz bunu belirsiz bırakmayın, kendinize bir süre koyun; örneğin birkaç hafta sonunda durum aynıysa randevu almayı baştan kararlaştırın. Süresi belli bir bekleme, süresi belirsiz bir ertelemeden çok farklı bir şeydir.

Nereden başlamalı

Başlangıç noktası konunun niteliğine göre değişir ve tek bir doğru sıra yoktur. Bedensel belirtiler öndeyse, yani uyku, iştah, ağrı, çarpıntı, kilo değişimi ve halsizlik gibi şikâyetler baskınsa önce bir hekim değerlendirmesi mantıklıdır; çünkü bedensel bir neden, bir eksiklik ya da kullanılan bir ilaç tabloyu açıklıyor olabilir ve bu ihtimal atlanırsa aylar boşa gider. İlaç ihtiyacı olabileceğini düşündüren durumlarda muhatap hekimdir. Konu ilişki, iletişim, yas, uyum ve gündelik başa çıkma etrafında yoğunlaşıyorsa psikoterapi ve danışmanlık alanına bakılır. Emin değilseniz bu bir engel değildir: bir değerlendirme görüşmesinin işlevlerinden biri de sizi doğru adrese yönlendirmektir. Unvanların kapsamını unvanlar sayfasında, seçim ölçütlerini nasıl seçilir sayfasında bulabilirsiniz. Aile hekiminiz de iyi bir başlangıç noktasıdır; ilk değerlendirmeyi yapabilir ve gerekiyorsa uygun yere yönlendirebilir. Hastanelerin ilgili poliklinikleri de doğrudan başvurulabilecek adresler arasındadır. Yanlış kapıya gitmekten çekinmeyin; ruh sağlığı alanında yönlendirme olağan bir işleyiştir ve kaybettiğiniz tek şey bir görüşme olur.

Yakınım için ne yapabilirim

Bir yakınınız için endişeleniyorsanız yapabileceğiniz en yararlı şey, ikna etmeye çalışmak yerine kapıyı açık tutmaktır. Gözlemlediğiniz somut değişiklikleri yargılamadan ve etiket kullanmadan söylemek, genel bir değerlendirme yapmaktan veya teşhis benzeri sözler kurmaktan çok daha etkilidir; "son aylarda uykun bozuldu ve arkadaşlarınla görüşmüyorsun" cümlesi kapıyı açar, suçlayıcı bir cümle kapatır. Karar verme sorumluluğunu kişide bırakın ama pratik engelleri kaldırmayı önerin: randevu ararken yardım etmek, yol planı yapmak, birlikte gitmek ya da ilk görüşmede yanında beklemek gibi. Yetişkin bir kişi adına onun bilgisi olmadan süreç başlatamazsınız. Kendi sınırlarınızı da gözden kaçırmayın; destek olan kişiler de zamanla tükenir. Yakın ve ciddi bir risk gördüğünüzde ise beklemeyin, acil yardıma başvurun. Israrlı bir yönlendirme çoğu zaman ters teper ve konuşmanın kapısını kapatır; kişinin hazır olduğu anda başvurabilmesi için bilgiyi elinin altında bırakmak daha etkili olur.

Sık sorulanlar